W podejściu porównawczym od lat funkcjonuje pewien bardzo groźny skrót myślowy.
Skoro w zbiorze nieruchomości podobnych mamy cenę minimalną i cenę maksymalną, to wielu rzeczoznawców automatycznie zakłada, że:
cena minimalna odpowiada nieruchomości o wszystkich najgorszych stanach cech,
a
cena maksymalna odpowiada nieruchomości o wszystkich najlepszych stanach cech.
Brzmi logicznie?
Tylko pozornie.
Bo rynek tak zwykle nie działa.
Najtańsza nieruchomość w zbiorze nie musi mieć wszystkich cech najgorszych.
Może mieć słabą lokalizację, ale bardzo dobry stan techniczny.
Może mieć małą powierzchnię, ale bardzo dobrą ekspozycję.
Może mieć gorszy dojazd, ale lepsze uzbrojenie.
Może mieć niekorzystny stan prawny, ale bardzo atrakcyjne położenie.
Może być tania z powodu jednej dominującej cechy, a nie dlatego, że wszystko w niej jest złe.
Tak samo najdroższa nieruchomość w zbiorze nie musi mieć wszystkich cech najlepszych.
Może mieć świetną lokalizację, ale przeciętny stan techniczny.
Może mieć dużą działkę, ale słabszą funkcjonalność.
Może mieć bardzo dobrą ekspozycję, ale starszy budynek.
Może być droga dlatego, że jedna albo dwie cechy bardzo silnie podbiły cenę, mimo że inne cechy były przeciętne.
Dlatego cena minimalna i cena maksymalna w zbiorze to przede wszystkim obserwowane granice cen transakcyjnych.
Nie są automatycznie modelowymi nieruchomościami skrajnymi.
Nie są z definicji „najgorszym możliwym” i „najlepszym możliwym” zestawem cech.
I nie powinny być tak bezrefleksyjnie traktowane.
To ma ogromne znaczenie praktyczne.
Bo jeżeli ktoś zakłada, że Cmin to nieruchomość ze wszystkimi cechami najgorszymi, a Cmax to nieruchomość ze wszystkimi cechami najlepszymi, to zaczyna budować korekty na założeniu, które może nie mieć żadnego potwierdzenia w danych.
A wtedy cały model zaczyna być sztuczny.
Jest jeszcze bardziej problematyczna praktyka.
Niektórzy rzeczoznawcy nie tylko zakładają, że cena minimalna oznacza wszystkie najgorsze stany cech, a cena maksymalna wszystkie najlepsze stany cech.
Idą krok dalej.
Dokonują sztucznej ekstrapolacji do hipotetycznej nieruchomości, która w rzeczywistości nie wystąpiła w zbiorze transakcyjnym.
Czyli tworzą modelową nieruchomość „najgorszą”, mającą wszystkie najgorsze stany cech, i modelową nieruchomość „najlepszą”, mającą wszystkie najlepsze stany cech.
Następnie na tej podstawie próbują określać rozstęp cenowy albo ΔC.
Problem polega na tym, że takich transakcji często w ogóle nie ma na rynku.
Nie ma rzeczywistej transakcji nieruchomości, która jednocześnie miała najgorszą lokalizację, najgorszy stan techniczny, najgorszy dostęp, najgorszą powierzchnię, najgorszy kształt, najgorsze uzbrojenie i najgorsze pozostałe cechy.
Tak samo może nie być transakcji nieruchomości, która miała jednocześnie wszystkie najlepsze stany cech.
To są byty modelowe.
A nie ceny transakcyjne.
Wtedy rzeczoznawca przestaje analizować rynek, a zaczyna konstruować hipotetyczne skrajności.
Zamiast pracować na cenach rzeczywiście zaobserwowanych w zbiorze nieruchomości podobnych, tworzy ceny teoretyczne wynikające z założeń o idealnie najgorszym i idealnie najlepszym zestawie cech.
I na tej podstawie buduje ΔC.
Tyle że takie ΔC nie jest już rozstępem cen transakcyjnych zaobserwowanych na rynku.
Jest wynikiem modelowania.
A jeżeli modelowanie nie wynika z danych, tylko z założenia, że „gdzieś powinny istnieć” nieruchomości o wszystkich najgorszych i najlepszych stanach cech, to mamy poważny problem metodologiczny.
Bo rozporządzenie nie nakazuje tworzenia fikcyjnych transakcji skrajnych.
Nie nakazuje dopisywania do rynku nieruchomości, których nie było.
Nie nakazuje ekstrapolowania ceny minimalnej i maksymalnej do hipotetycznych zestawów cech.
Nakazuje analizować ceny i cechy nieruchomości podobnych oraz ustalać cechy rynkowe, ich skale ocen i wpływ tych cech na zróżnicowanie cen w zbiorze stanowiącym podstawę wyceny.
To jest zasadnicza różnica.
Jeżeli cena minimalna w rzeczywistym zbiorze dotyczy nieruchomości o słabej lokalizacji, ale dobrym stanie technicznym, to nie wolno bez podstawy rynkowej „przesuwać” jej do poziomu nieruchomości o wszystkich cechach najgorszych.
Jeżeli cena maksymalna dotyczy nieruchomości o świetnej lokalizacji, ale przeciętnym standardzie, to nie wolno automatycznie tworzyć ceny nieruchomości o wszystkich cechach najlepszych.
Bo wtedy nie wyjaśniamy rynku.
Tworzymy rynek, którego nie było.
A potem na podstawie tak stworzonego rynku liczymy korekty.
To jest szczególnie niebezpieczne, bo wygląda metodycznie.
Są cechy.
Są stany.
Są procenty.
Jest ΔC.
Jest tabela.
Ale pod spodem może nie być rzeczywistego rynku.
Może być tylko konstrukcja matematyczna oparta na fikcyjnych punktach skrajnych.
A przecież podejście porównawcze powinno opierać się na cenach nieruchomości podobnych, które były przedmiotem obrotu, oraz na analizie cech tych nieruchomości.
Nie na tworzeniu hipotetycznych transakcji, których nie było.
Oczywiście można modelować wpływ cech.
Można analizować zależności.
Można stosować metody statystyczne.
Można szacować wpływ cech na ceny.
Ale trzeba jasno odróżnić:
cenę transakcyjną zaobserwowaną na rynku
od
hipotetycznej ceny modelowej wynikającej z ekstrapolacji.
Nie można udawać, że ta druga jest ceną minimalną albo maksymalną ze zbioru transakcji.
Jeżeli dokonuje się modelowania, trzeba to wyraźnie opisać, uzasadnić i pokazać, że wynika ono z danych.
W przeciwnym razie mamy nie analizę rynku, ale zmyślanie punktów odniesienia.
Pojawia się też kolejny mit:
ΔC, czyli różnica między ceną maksymalną i minimalną, musi być „ładna”, „bezpieczna” i najlepiej nie za duża.
Niektórzy próbują tak kroić zbiór nieruchomości podobnych, żeby rozstęp cenowy nie był zbyt szeroki.
Usuwają transakcje nie dlatego, że są nierynkowe.
Nie dlatego, że są niepodobne.
Nie dlatego, że mają szczególne warunki.
Tylko dlatego, że „psują” rozstęp.
Bo ΔC wychodzi za duże.
Bo cena maksymalna jest za wysoko.
Bo cena minimalna jest za nisko.
Bo „nie pasuje” do przyjętych wag i korekt.
I tu trzeba powiedzieć jasno:
to nie jest analiza rynku.
To jest dopasowywanie rynku do tabeli.
A powinno być odwrotnie.
To tabela, cechy, skale ocen i korekty powinny wynikać z rynku.
Nie rynek z tabeli.
Jest jeszcze jedna praktyka, która wymaga krytycznego spojrzenia.
Niektórzy rzeczoznawcy bezrefleksyjnie usuwają ze zbioru cenę minimalną i cenę maksymalną, traktując je automatycznie jako transakcje skrajne, odstające albo „zaburzające” analizę.
Tylko dlatego, że są najniższe albo najwyższe.
A przecież sam fakt, że dana transakcja ma najniższą albo najwyższą cenę w zbiorze, nie oznacza jeszcze, że jest błędna, nierynkowa albo nieprzydatna.
Ona skądś ma tę cenę.
Może cena minimalna wynika z gorszej lokalizacji, większego zużycia, słabszej funkcjonalności, gorszego dojazdu, ograniczeń prawnych, konieczności nakładów albo innego realnego czynnika rynkowego.
Może cena maksymalna wynika z bardzo dobrej lokalizacji, świetnego stanu technicznego, atrakcyjnego standardu, większego potencjału, lepszej ekspozycji, korzystnego przeznaczenia albo wyjątkowo pożądanej cechy.
To nie są powody, aby transakcję automatycznie wyrzucać.
To są powody, aby ją zrozumieć.
Oczywiście cena minimalna i maksymalna wymagają szczególnej uwagi.
Trzeba sprawdzić, czy nie mamy sprzedaży udziału, sprzedaży pakietowej, bonifikaty, transakcji powiązanej, szczególnych warunków, błędu danych, nietypowego prawa, nietypowego przedmiotu sprzedaży albo innego elementu zaburzającego cenę.
Ale czym innym jest weryfikacja transakcji skrajnej, a czym innym jej automatyczne usunięcie.
Cena skrajna może być błędem.
Może być transakcją nierynkową.
Może być nieruchomością niepodobną.
Ale może też być bardzo ważną informacją o rynku.
Może pokazywać, jak bardzo rynek różnicuje ceny ze względu na konkretne cechy.
Może pokazywać granice akceptacji cenowej.
Może ujawniać istotną cechę, której rzeczoznawca wcześniej nie dostrzegł.
Może pomóc zrozumieć, które stany cech rzeczywiście mają znaczenie.
Dlatego automatyczne wyrzucanie Cmin i Cmax tylko dlatego, że są skrajne, jest metodologicznie ryzykowne.
Bo wtedy zamiast analizować rynek, wygładzamy go.
Zamiast zrozumieć rozrzut cen, usuwamy rozrzut.
Zamiast wyjaśnić, dlaczego ceny są różne, tworzymy zbiór wygodniejszy dla tabeli.
A przecież rynek nie musi być wygodny.
Rynek trzeba opisać i wyjaśnić.
Jeżeli cena minimalna i maksymalna są rynkowe, dotyczą nieruchomości podobnych i można rozpoznać ich cechy, to nie ma podstaw, aby usuwać je tylko dlatego, że są skrajne.
Jeżeli natomiast są nierynkowe, niepodobne albo błędne — wtedy należy je odrzucić, ale z uzasadnieniem.
Nie dlatego, że są Cmin albo Cmax.
Tylko dlatego, że analiza wykazała ich nieprzydatność.
ΔC nie jest magiczną liczbą, która automatycznie mówi, ile „warte” są wszystkie cechy razem w przejściu od najgorszej do najlepszej nieruchomości.
ΔC jest tylko rozstępem między najniższą i najwyższą ceną w przyjętym zbiorze.
Może wynikać z wielu rzeczy:
lokalizacji,
powierzchni,
standardu,
stanu technicznego,
przeznaczenia,
dojazdu,
uzbrojenia,
kształtu działki,
warunków transakcji,
cech prawnych,
nietypowego popytu,
efektu czasu,
albo kombinacji wielu czynników.
Dlatego samo ΔC nie wyjaśnia rynku.
Rynek trzeba dopiero wyjaśnić.
Błędem jest także przekonanie, że ΔC musi być mniejsze od ceny minimalnej albo że jeżeli rozstęp cenowy jest duży, to automatycznie oznacza źle dobrany zbiór.
Nie zawsze.
Duży rozstęp cenowy może oznaczać źle dobrane dane.
Ale może też oznaczać, że rynek jest mocno zróżnicowany.
Może oznaczać, że cechy naprawdę silnie wpływają na ceny.
Może oznaczać, że w zbiorze mamy nieruchomości podobne, ale o różnych stanach istotnych cech.
Może oznaczać, że trzeba lepiej opisać mechanizm różnicowania cen, a nie automatycznie „ścinać” rynek.
Oczywiście transakcje odstające trzeba badać.
Jeżeli cena minimalna jest rażąco niska, trzeba sprawdzić, dlaczego.
Może była sprzedaż udziału.
Może była sprzedaż pakietowa.
Może były szczególne warunki.
Może nieruchomość była obciążona.
Może cena obejmowała coś więcej albo mniej, niż wynika z opisu.
Może była bonifikata.
Może transakcja nie była rynkowa.
Podobnie z ceną maksymalną.
Trzeba sprawdzić, czy rzeczywiście wynikała z cech nieruchomości, czy może z nietypowych warunków transakcji.
Ale czym innym jest merytoryczna weryfikacja transakcji odstającej, a czym innym jej usuwanie tylko dlatego, że przeszkadza w tabeli.
To są dwie różne rzeczy.
Profesjonalna analiza polega na tym, żeby zadać pytanie:
dlaczego ta transakcja jest najtańsza?
dlaczego ta transakcja jest najdroższa?
czy ich ceny wynikają z cech rynkowych?
czy są to nadal nieruchomości podobne?
czy warunki transakcji były rynkowe?
czy znamy stany cech tych nieruchomości?
czy ich pozostawienie w zbiorze pomaga wyjaśnić rynek, czy go zniekształca?
A nie na tym, żeby powiedzieć:
„ta cena jest za niska, więc wyrzucam”.
Albo:
„ta cena jest za wysoka, więc nie pasuje”.
To jest szczególnie ważne przy metodzie korygowania ceny średniej.
Rozporządzenie wskazuje, że wartość określa się przez korektę średniej ceny nieruchomości podobnych współczynnikami wynikającymi z oceny wycenianej nieruchomości w odniesieniu do przyjętej skali ocen poszczególnych cech rynkowych, z uwzględnieniem położenia ceny średniej w przedziale między ceną minimalną i maksymalną.
Ale „uwzględnienie położenia” to nie jest to samo co bezrefleksyjne założenie, że minimum oznacza wszystkie cechy najgorsze, a maksimum wszystkie cechy najlepsze.
To nie jest zaproszenie do sztucznego modelowania rynku.
To jest obowiązek logicznego powiązania ceny średniej, rozstępu cenowego, cech rynkowych, stanów cech i korekt z rzeczywistym zbiorem danych.
Jeżeli cena minimalna ma np. bardzo słabą lokalizację, ale dobry stan techniczny, to nie można traktować jej jak nieruchomości „najgorszej we wszystkim”.
Jeżeli cena maksymalna ma świetną lokalizację, ale przeciętny standard, to nie można traktować jej jak nieruchomości „najlepszej we wszystkim”.
Takie uproszczenie prowadzi do błędnych wag, błędnych korekt i błędnego rozumienia rynku.
Wycena nie polega na tym, żeby rynek zmieścić w idealnej tabeli.
Wycena polega na tym, żeby zrozumieć, dlaczego rynek zachował się tak, a nie inaczej.
Dlatego zamiast sztucznie kroić zbiór, trzeba go analizować.
Zamiast automatycznie usuwać skrajne ceny, trzeba je wyjaśniać.
Zamiast zakładać, że Cmin i Cmax są modelowymi skrajnościami cech, trzeba sprawdzić, jakie cechy rzeczywiście miały te nieruchomości.
Zamiast dopasowywać ΔC do przyjętej metody, trzeba dopasować metodę do rynku.
To jest różnica między metodologią a formalizmem.
Formalizm mówi:
„mam cenę minimalną, cenę maksymalną, rozstęp i tabelę”.
Metodologia pyta:
„co te ceny znaczą, z czego wynika rozstęp i czy cechy rzeczywiście tłumaczą zróżnicowanie cen?”
I właśnie tego często brakuje w operatach.
Nie samego ΔC.
Nie samego Cmin i Cmax.
Brakuje wyjaśnienia, co te wartości oznaczają w konkretnym zbiorze.
Bo cena minimalna nie jest automatycznie nieruchomością najgorszą.
Cena maksymalna nie jest automatycznie nieruchomością najlepszą.
A rozstęp cenowy nie jest automatycznie pełnym „pakietem” wpływu wszystkich cech.
To są dane.
Dopiero analiza nadaje im znaczenie.
Najkrócej:
Cmin i Cmax to granice obserwowanych cen, a nie automatycznie granice jakości nieruchomości.
Nie wolno tworzyć „najgorszej” i „najlepszej” nieruchomości, jeżeli takie transakcje nie wystąpiły w zbiorze.
Nie wolno liczyć ΔC na podstawie fikcyjnych skrajności, a potem udawać, że wynika ono z rynku.
Jeżeli skrajna kombinacja cech nie wystąpiła na rynku, to nie jest transakcją. Jest założeniem.
ΔC to rozstęp cenowy, a nie dowód, że wszystkie cechy zmieniają się od najgorszych do najlepszych.
Transakcja skrajna nie musi być transakcją odstającą.
Transakcja odstająca nie musi być transakcją nierynkową.
Cmin i Cmax nie są automatycznie błędami. Są sygnałami do analizy.
Transakcji skrajnych nie usuwa się dlatego, że psują tabelę. Bada się, czy są rynkowe i podobne.
Cena minimalna i maksymalna nie są śmieciami statystycznymi. To mogą być najważniejsze informacje o granicach rynku.
Nie wolno kroić rynku po to, żeby pasował do metody. To metoda ma wynikać z rynku.
Rynek nie ma obowiązku być wygodny dla arkusza kalkulacyjnego.

