Poniżej przedstawiono dokładną i merytoryczną analizę projektu ustawy oraz oceny skutków regulacji. Jest to analiza prowadzona nie w tonie publicystycznym, lecz w logice:

diagnoza problemu → mechanizm ustawy → skutki prawne i praktyczne → ocena jakości regulacji.

  1. Diagnoza problemu jest trafna

Projekt oraz OSR trafnie identyfikują zasadnicze słabości obecnego modelu funkcjonowania biegłych sądowych. Ministerstwo wprost wskazuje na brak kompleksowej regulacji ustawowej, brak jednolitych zasad określających status biegłego, niedostateczną weryfikację kandydatów, brak realnych mechanizmów kontroli kwalifikacji osób już wpisanych na listy, niski poziom części opinii, niewystarczające przygotowanie merytoryczne i prawne oraz deficyt biegłych w niektórych specjalnościach, co przekłada się na przewlekłość postępowań.

OSR przywołuje przy tym mocne dane. Wskazuje, że 63% badanych było niezadowolonych z procedury wpisywania biegłych, a 94% oceniło poziom fachowości biegłych jako średni lub słaby. Wprost stwierdzono także, że prezes sądu okręgowego nie ma realnych narzędzi do merytorycznej weryfikacji poziomu wiedzy kandydata. Taka diagnoza jest zasadniczo trafna.

Najsilniejszą stroną projektu jest to, że problem został ujęty systemowo, a nie incydentalnie. Nie chodzi tu o stwierdzenie, że „czasem trafia się słaby biegły”, lecz o uznanie, że obecny model doboru i kontroli biegłych jest konstrukcyjnie niewystarczający. To rozpoznanie należy ocenić jako uczciwe i prawidłowe.

  1. Konstrukcja projektu oznacza zmianę filozofii systemu

Projekt odchodzi od modelu lokalnych list prowadzonych przy prezesach sądów i przechodzi na model centralny, oparty na formule:

certyfikat + wpis do krajowego rejestru.

W rozumieniu projektu biegłym sądowym ma być osoba fizyczna, która uzyskała certyfikat wydany przez Państwową Komisję Certyfikacyjną i została wpisana do Krajowego Rejestru Biegłych Sądowych i Instytucji Opiniujących. Analogicznie mają funkcjonować instytucje opiniujące. Prawo do wydawania opinii ma co do zasady przysługiwać właśnie biegłym sądowym i instytucjom opiniującym, z wyjątkiem sytuacji szczególnie uzasadnionych, gdy powołanie certyfikowanego biegłego jest niemożliwe lub znacznie utrudnione.

Jest to zmiana fundamentalna. Obecnie o pozycji biegłego decyduje przede wszystkim wpis na listę. Projekt zakłada natomiast, że o statusie biegłego ma decydować uprzednia procedura certyfikacyjna. W sensie koncepcyjnym jest to kierunek prawidłowy.

  1. Certyfikacja to największy atut projektu

Projekt opiera się na modelu zbliżonym do holenderskiego i zakłada, że sama „wiadomość specjalna” nie jest wystarczająca. Ocenie mają podlegać nie tylko kwalifikacje merytoryczne, lecz także umiejętność sporządzania opinii, jej logicznego i zrozumiałego przedstawienia, znajomość roli dowodu z opinii biegłego, a także niezależność, bezstronność i profesjonalizm. Kandydat ma przedstawiać przykładowe opinie, a w razie wątpliwości może zostać skierowany do dodatkowej oceny przez Zespół Oceniający. Certyfikat ma być wydawany na pięć lat, co otwiera drogę do recertyfikacji i realnego odsiewu.

To rozwiązanie należy ocenić wysoko, ponieważ projekt wreszcie wyraźnie odróżnia eksperta merytorycznego od osoby zdolnej do pełnienia funkcji procesowej. Nie jest to tożsame. Można być bardzo dobrym specjalistą branżowym, a jednocześnie słabym biegłym procesowym. Projekt dostrzega tę różnicę i właśnie w tym tkwi jedna z jego największych wartości.

  1. Komisja Certyfikacyjna: silna instytucjonalizacja, ale z ryzykiem nadmiernej centralizacji

Projekt tworzy Państwową Komisję Certyfikacyjną jako centralny organ administracji rządowej nadzorowany przez Ministra Sprawiedliwości. Komisja ma liczyć 15 członków powoływanych przez Ministra, z udziałem przedstawicieli środowisk prawniczych, instytucji naukowych, organizacji zrzeszających biegłych oraz Rady Biegłych. Jej zadania są szerokie i obejmują certyfikację, wpisy do rejestru, zawieszanie i cofanie certyfikatów, nadzór nad działalnością biegłych, zatwierdzanie kryteriów certyfikacji, standaryzację badań oraz określanie czasochłonności procedur.

Z jednej strony jest to niewątpliwy plus, ponieważ wreszcie pojawia się organ wyspecjalizowany, a nie fikcja merytorycznej weryfikacji wykonywanej przez prezesa sądu. Z drugiej strony w tym miejscu ujawnia się pierwsze poważne ryzyko. Komisja ma być określana jako „niezależna”, ale jednocześnie jest centralnym organem administracji rządowej nadzorowanym przez Ministra Sprawiedliwości, a jej członków powołuje właśnie Minister.

Nie przekreśla to projektu, ale osłabia deklarowaną niezależność tego organu. Ustrojowo będzie to raczej organ administracji wyspecjalizowanej niż rzeczywiście niezależny regulator. W sensie funkcjonalnym rozwiązanie to wydaje się lepsze od obecnego modelu, jednak w sensie ustrojowym stopień niezależności Komisji pozostaje ograniczony.

5.Standaryzacja: bardzo dobry kierunek, ale wyjątkowo trudny w wykonaniu

Projekt przewiduje powołanie Zespołów do Spraw Standaryzacji, które mają określać szczegółowe kryteria certyfikacji dla poszczególnych specjalności, standaryzować badania oraz opracowywać czasochłonność procedur, tak aby ujednolicić metody badawcze i promować metody akredytowane lub akceptowane naukowo.

Kierunkowo jest to rozwiązanie bardzo dobre. W praktyce jednak właśnie tu rozstrzygnie się sukces albo porażka ustawy. Jeżeli standaryzacja będzie mądra, elastyczna i oparta na realnym rozumieniu specyfiki danych dziedzin, może istotnie podnieść poziom opiniowania. Jeżeli natomiast będzie schematyczna i nadmiernie biurokratyczna, może sparaliżować wiele specjalności.

Dotyczy to zwłaszcza takich obszarów, jak:

  • wycena,
  • analiza ekonomiczna,
  • szkody i utracone korzyści,
  • specjalistyczne ekspertyzy techniczne,
  • opinie o wysokim stopniu indywidualizacji.

W tych dziedzinach nie da się wszystkiego sprowadzić do checklisty. Dlatego projekt należy ocenić pozytywnie co do intencji, ale jego powodzenie w praktyce będzie w tym zakresie wyjątkowo trudne do osiągnięcia.

  1. Rejestr krajowy jest potrzebny, ale wkracza w obszar oceny pracy biegłego

Projekt zakłada utworzenie ogólnopolskiego rejestru prowadzonego w systemie teleinformatycznym. W rejestrze mają znajdować się nie tylko dane identyfikacyjne i kwalifikacyjne, ale także informacje o zleconych opiniach, terminach ich sporządzenia oraz ocenie pracy biegłego przez organ prowadzący postępowanie.

Sama centralna lista jest rozwiązaniem potrzebnym i od dawna stanowi oczywisty brak systemowy. Znacznie więcej wątpliwości budzi jednak element oceniania pracy biegłego przez organ procesowy. Powstają tu pytania zasadnicze:

  • według jakich kryteriów ma następować ocena,
  • czy ocena ma dotyczyć terminowości, jakości formalnej, jakości merytorycznej czy też wyniku procesowego,
  • jakie środki odwoławcze będą przysługiwać,
  • czy nie powstanie ryzyko faktycznego „karania” biegłego za opinię niekorzystną dla oczekiwań organu lub strony.

Dlatego sam rejestr należy ocenić jednoznacznie pozytywnie, natomiast system ocen pracy biegłego można zaakceptować wyłącznie pod warunkiem wprowadzenia bardzo precyzyjnych gwarancji proceduralnych. W przeciwnym razie może dojść do wytworzenia wtórnej presji na konformizm opinii.

  1. Warunki uzyskania statusu biegłego są racjonalne, ale częściowo zbyt ogólne

Projekt wymaga między innymi pełnej zdolności do czynności prawnych, niekaralności, ukończenia 25 lat, pięcioletniego doświadczenia w danej dziedzinie, udokumentowanych wiadomości specjalnych oraz — w przypadku zawodów regulowanych — czynnego prawa wykonywania zawodu.

Są to warunki racjonalne, ale same w sobie nie gwarantują jeszcze jakości. Klucz nie tkwi bowiem w samych progach formalnych, lecz w tym:

  • jak zostanie zdefiniowane „pięcioletnie doświadczenie”,
  • jak będą rozumiane „udokumentowane wiadomości specjalne”,
  • jak będą oceniane przykładowe opinie,
  • w jaki sposób uwzględniona zostanie specyfika poszczególnych dziedzin.

Inaczej mówiąc, projekt słusznie przenosi punkt ciężkości z samego formalnego wpisu na ocenę kompetencji, ale nadal pozostawia znaczny margines uznaniowości w obrębie konkretnych specjalności.

  1. Zawieszenie i cofnięcie certyfikatu: wreszcie realne narzędzia, ale nadal niepełne

Projekt przewiduje zarówno zawieszenie, jak i cofnięcie certyfikatu, między innymi w razie prowadzenia postępowania karnego, niespełniania wymogów, trwałej niezdolności do wykonywania funkcji czy niezgłoszenia zmian danych. Jest to jakościowa zmiana w stosunku do obecnego modelu, w którym realna, bieżąca kontrola biegłego pozostaje słaba.

Rozwiązanie to należy ocenić pozytywnie. Jednocześnie wciąż widoczna jest luka. Z dostępnych fragmentów projektu nie wynika jeszcze wystarczająco jasno, jak silnie cofnięcie certyfikatu ma być powiązane z powtarzalnie niską jakością opinii jako taką. Instrumenty formalne i organizacyjne są przewidziane, ale w praktyce najważniejsze będzie to, czy system będzie potrafił odróżnić opinię niepopularną, ale prawidłową, od opinii rzeczywiście wadliwej metodologicznie.

A to rozróżnienie nie jest łatwe.

  1. Wynagrodzenia: dobra diagnoza, ale regulacja nadal niedookreślona

OSR trafnie rozpoznaje problem wynagrodzeń. Wskazuje, że stawki i ryczałty należą do najniższych w Europie, nawet po podwyżce z 2024 r., co wpływa na brak motywacji do wpisu, rezygnacje biegłych, możliwe pogorszenie jakości i terminowości, a nawet może sprzyjać nadużyciom w rachunkach. Trafnie podniesiono również, że koszt urealnienia stawek może być porównywalny z kosztami zbędnych opinii dodatkowych i powtórnych.

Projekt doprecyzowuje, że wynagrodzenie obejmuje także opinię uzupełniającą, ale nie wówczas, gdy konieczność jej sporządzenia wynika z niejasności, niepełności lub sprzeczności wcześniejszej opinii. Przewiduje się również możliwość obniżenia albo odmowy wynagrodzenia za opinię wadliwą, nierzetelną lub sporządzoną ze znacznym, nieusprawiedliwionym opóźnieniem, a w przypadku opinii fałszywej wynagrodzenie i zwrot wydatków nie mają przysługiwać. Co do zasady są to rozwiązania racjonalne.

Zasadniczy problem polega jednak na czym innym. Konkretne stawki mają dopiero zostać określone w aktach wykonawczych, nad którymi — jak wskazano — „trwają prace analityczne”. Oznacza to, że najważniejszego elementu ekonomicznego nadal nie ma.

W tej części ocena musi być jednoznaczna: projekt legislacyjnie dobrze rozpoznaje problem płacowy, ale dopóki nie zostaną przedstawione twarde stawki, nie sposób uczciwie ocenić, czy ustawa rzeczywiście poprawi dopływ dobrych biegłych. Na dziś jest to najsłabszy punkt całego pakietu regulacyjnego.

  1. Obowiązki organizacyjne i cyfryzacja: kierunek słuszny, ale z ryzykiem formalizmu

Projekt wprowadza obowiązek posiadania konta w portalu informacyjnym, przewiduje elektroniczną legitymację w mObywatelu oraz możliwość składania wniosków przez system teleinformatyczny. Sam rejestr również ma być prowadzony teleinformatycznie.

Jest to kierunek nowoczesny i zasadniczo prawidłowy. W tym zakresie nie budzi on większych zastrzeżeń. Trzeba jednak pilnować, aby cyfryzacja nie stała się nową postacią nadmiernego formalizmu, zwłaszcza wobec bardzo doświadczonych ekspertów z niszowych specjalności, którzy mogą nie być „cyfrowo systemowi”, ale pozostają merytorycznie bardzo wartościowi.

  1. Rada Biegłych: rozwiązanie przydatne, ale drugorzędne

Projekt tworzy również Radę Biegłych jako ciało opiniodawczo-doradcze dla Ministra. Sama idea nie jest wadliwa, ale nie ten element będzie decydował o sukcesie ustawy. Z perspektywy systemowej kluczowe znaczenie mają Komisja Certyfikacyjna, kryteria certyfikacji, stawki wynagrodzeń oraz praktyka recertyfikacji. Rada Biegłych ma charakter wspierający, a nie rozstrzygający.

  1. OSR pod względem jakości legislacyjnej: dobra diagnoza, słabsza ewaluacja

OSR wypada dobrze w części diagnostycznej. Pokazuje problem, opiera się na badaniach i raportach oraz wskazuje rzeczywiste słabości systemu, a nie jedynie deklaracje polityczne. To należy uznać za jego duży atut.

Słabiej przedstawia się natomiast część ewaluacyjna. Projekt zakłada ocenę efektów po trzech latach, ale wskazane mierniki mają przede wszystkim charakter administracyjny, takie jak:

  • liczba wpisanych biegłych i instytucji,
  • liczba cofniętych i zawieszonych certyfikatów,
  • liczba decyzji administracyjnych.

Nie są to wskaźniki jakościowe. Brakuje natomiast mierników takich jak:

  • średni czas oczekiwania na opinię,
  • liczba opinii uzupełniających,
  • liczba przypadków dopuszczenia kolejnego biegłego z uwagi na wadliwość poprzedniej opinii,
  • odsetek opinii sporządzonych po terminie,
  • badania satysfakcji sędziów i stron z jakości opinii,
  • analiza obciążenia biegłych według specjalności,
  • odpływ i dopływ biegłych w poszczególnych dziedzinach.

W konsekwencji należy stwierdzić, że OSR dobrze opisuje problem jakości, ale nie projektuje jeszcze wystarczająco precyzyjnych narzędzi pomiaru poprawy jakości.

  1. Koszty regulacji nie są małe, ale same w sobie nie dyskwalifikują projektu

OSR wskazuje koszty funkcjonowania nowego systemu, w tym wynagrodzenia Komisji Certyfikacyjnej, Zespołów Oceniających oraz Zespołów do Spraw Standaryzacji. Łącznie szacowane roczne koszty wskazane w OSR wynoszą 5 317 497 zł.

Nie są to koszty symboliczne, ale przy skali funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości nie są one również szokujące. Problem nie sprowadza się więc do samej kwoty, lecz do pytania, czy wydatki te przełożą się na realną poprawę jakości opiniowania oraz skrócenie postępowań. Jeżeli tak się stanie, będą one uzasadnione. Jeżeli nie, doprowadzą jedynie do stworzenia kolejnej warstwy administracyjnej bez adekwatnego efektu.

  1. Największe zalety projektu

Do najmocniejszych stron projektu należy zaliczyć przede wszystkim:

Po pierwsze, trafną diagnozę systemowej niewydolności obecnego modelu.

Po drugie, odejście od fikcji merytorycznej weryfikacji przez prezesa sądu i przejście do specjalistycznej certyfikacji.

Po trzecie, powiązanie statusu biegłego z czasową certyfikacją i możliwością jej cofnięcia.

Po czwarte, dostrzeżenie znaczenia umiejętności opiniodawczych, komunikacyjnych i etycznych, a nie wyłącznie czystej wiedzy branżowej.

Po piąte, stworzenie centralnego rejestru i próbę uporządkowania systemu w skali całego państwa.

  1. Największe słabości i ryzyka

Najpoważniejsze zastrzeżenia budzi pięć zasadniczych kwestii.

Pierwsza to ograniczona niezależność Komisji, wynikająca ze sposobu jej usytuowania oraz trybu powoływania jej członków. Jest to organ nadzorowany przez Ministra i personalnie silnie związany z władzą wykonawczą.

Druga to zbyt duże uzależnienie powodzenia ustawy od aktów wykonawczych, zwłaszcza w zakresie stawek, specjalności, kryteriów oraz standardów. Wciąż nie wiadomo bowiem, jak najważniejsze elementy będą wyglądały w praktyce.

Trzecia to ryzyko biurokratyzacji i nadmiernego sformalizowania certyfikacji, szczególnie w specjalnościach eksperckich, niemasowych i wysoce indywidualnych.

Czwarta to niebezpieczeństwo mylenia oceny jakości opinii z oceną jej „użyteczności procesowej” dla organu, zwłaszcza w kontekście ocen pracy biegłego ujawnianych w rejestrze.

Piąta to słabe mierniki sukcesu przyjęte w OSR. Jeżeli nie mierzy się jakości, po trzech latach można ogłosić sukces wyłącznie dlatego, że wydano dużą liczbę certyfikatów.

  1. Ocena końcowa

Ocena końcowa jest następująca:

jest to projekt kierunkowo dobry i potrzebny, ale jego sukces zależy niemal całkowicie od jakości wykonania.

Nie jest to regulacja pozorna. Projekt dotyka realnych problemów i próbuje rozwiązać je za pomocą właściwych instrumentów: certyfikacji, recertyfikacji, centralnego rejestru, standaryzacji oraz mechanizmów weryfikacji jakości.

Jednocześnie nie można jeszcze twierdzić, że projekt już teraz „naprawia system”. Na obecnym etapie można powiedzieć raczej, że „tworzy ramę do naprawy systemu”.

To, czy ta rama zadziała, zależy od:

  • jakości kryteriów certyfikacji,
  • jakości zespołów oceniających,
  • realnej wysokości stawek,
  • rozsądku w zakresie standaryzacji,
  • skutecznej ochrony biegłych przed oceną koniunkturalną,
  • sprawnego przejścia z modelu obecnego do nowego.

Podsumowując w jednym zdaniu:

merytorycznie projekt jest wyraźnie lepszy od stanu obecnego, ale legislacyjnie i praktycznie nadal obarczony jest poważnym ryzykiem centralizacji, formalizmu i niedookreślenia kluczowych elementów wykonawczych.