Powiedzmy to wprost:
sam fakt wpisu na listę biegłych sądowych nie jest żadnym dowodem wysokich kompetencji.
I właśnie od tego trzeba zacząć.
Bo w Polsce wciąż zbyt często funkcjonuje przekonanie, że skoro ktoś jest biegłym sądowym, to znaczy, że został gruntownie sprawdzony, zweryfikowany i wyselekcjonowany jako specjalista najwyższej klasy.
Brzmi dobrze.
Tylko że rzeczywistość bywa znacznie mniej elegancka.
Formalnie wszystko się zgadza.
Przepisy mówią o wiadomościach specjalnych.
Mówią o kwalifikacjach.
Mówią o rękojmi należytego wykonywania funkcji.
Ale teraz pytanie najważniejsze:
jak to jest badane w praktyce?
Bo jeśli ktoś chce mi powiedzieć, że prezes sądu okręgowego realnie i merytorycznie weryfikuje poziom warsztatu biegłego z każdej specjalności, to naprawdę trudno traktować to poważnie.
Nie oszukujmy się — w wielu przypadkach jest to bardziej weryfikacja formalna niż rzeczywista.
I właśnie stąd bierze się część problemu.
Problem pierwszy: wpis nie czyni ekspertem
To, że ktoś został ustanowiony biegłym, nie oznacza jeszcze, że:
– świetnie zna warsztat,
– umie sporządzać opinie na wysokim poziomie,
– potrafi bronić metodologii,
– rozumie granice własnych kompetencji.
A z tym ostatnim bywa szczególnie źle.
Bo jednym z największych problemów jest to, że część biegłych wychodzi z założenia:
„sąd zlecił, więc trzeba zrobić”.
Nie.
Tak właśnie nie powinno być.
Biegły nie jest od wykonywania wszystkiego, co przyjdzie z sądu.
Biegły jest od wykonywania tego, co mieści się w zakresie jego wiadomości specjalnych.
I jeśli tego nie umie — powinien powiedzieć „nie”.
Nie wiem.
Nie mam doświadczenia.
Nie mam wystarczających danych.
To wykracza poza moją specjalizację.
Proszę powołać kogoś innego albo biegłego dodatkowego.
To nie jest słabość.
To jest profesjonalizm.
Problem drugi: ego zamiast kompetencji
W praktyce bywa jednak inaczej.
Czasem biegły bierze sprawę, której nie powinien brać.
Bo:
– szkoda mu odmówić,
– nie chce wypaść słabo,
– nie chce stracić zlecenia,
– uważa, że „jakoś to zrobi”.
A potem zaczyna się improwizacja:
– pytania po znajomych,
– pytania na grupach,
– dopytywanie innych,
– łatanie warsztatu cudzymi materiałami.
I teraz pytanie bardzo proste:
czy to jest jeszcze profesjonalne wykonywanie funkcji biegłego, czy już ratowanie się po fakcie?
Bo ja uważam, że jeśli ktoś bierze opinię, której nie umie zrobić samodzielnie na poziomie wymaganym od biegłego, to problem nie leży w „otwartości na konsultacje”, tylko w tym, że nie powinien był tej opinii przyjmować.
Konsultacja nie może być alibi dla braku kompetencji.
Problem trzeci: sąd odrzuca, powołuje kolejnego, i kolejnego
I tu dochodzimy do praktycznych skutków.
Biegły bierze sprawę.
Robi opinię.
Opinia jest słaba, niespójna albo nie broni się metodologicznie.
Sąd ją podważa albo strony ją rozbijają.
Powoływany jest kolejny biegły.
Potem kolejny.
Koszty rosną.
Postępowanie się wydłuża.
Strony tracą czas i pieniądze.
A zaufanie do zawodu spada.
I wszyscy udają zaskoczenie.
Tylko że to nie bierze się znikąd.
To bierze się właśnie stąd, że za mało ludzi mówi „nie umiem tego zrobić”, a za dużo uważa, że urząd biegłego sam z siebie wystarczy za kompetencje.
Nie wystarczy.
Problem czwarty: bylejaki system wpuszczania do zawodu daje bylejakich biegłych
I tu trzeba powiedzieć coś jeszcze mocniej:
fatalny poziom części biegłych nie zaczyna się w sądzie.
On zaczyna się dużo wcześniej — już na etapie wchodzenia do zawodu.
Bo jeśli mamy:
– bylejakie studia podyplomowe,
– bylejakie praktyki,
– bylejaki egzamin,
to czego się później spodziewamy?
Że nagle z takiego systemu wyjdą sami świetni rzeczoznawcy i świetni biegli?
Nie.
System słabej selekcji i słabego kształcenia produkuje ludzi o nierównym poziomie.
Część z nich potem uczciwie się rozwija, uczy i nadrabia braki.
Ale część nie.
I później właśnie ci ludzie:
– robią słabe operaty,
– biorą trudne sprawy bez przygotowania,
– pracują za byle jakie pieniądze,
– i dalej obniżają poziom zawodu.
Problem piąty: tanie zlecenia produkują tanią jakość
Nie da się poważnie rozmawiać o biegłych sądowych bez pieniędzy.
Bo jeśli gdzieś krąży przekonanie, że za opinię można wziąć kilkaset złotych i zrobić ją porządnie, to jest to zwyczajnie oderwane od realiów.
Rzetelna opinia:
– kosztuje czas,
– kosztuje analizę,
– kosztuje odpowiedzialność,
– kosztuje doświadczenie.
A jeśli ktoś stale bierze zlecenia po stawkach, które nie pozwalają zrobić tej pracy dobrze, to później nie ma się co dziwić, że poziom leci w dół.
Tani biegły bardzo często okazuje się drogi dla całego postępowania.
Bo słaba opinia kosztuje potem wszystkich więcej.
Problem szósty: mylenie lojalności wobec sądu z bezrefleksyjnym posłuszeństwem
Biegły powinien być lojalny wobec sądu.
Ale nie w tym sensie, że ma bezrefleksyjnie wykonać każde zlecenie, nawet jeśli nie ma do niego kompetencji.
Prawdziwa lojalność wobec sądu polega na czymś innym:
– na uczciwym określeniu granic własnej wiedzy,
– na odmowie, gdy sprawa wykracza poza specjalizację,
– na rzetelnym opisaniu ograniczeń,
– na tym, żeby nie wprowadzać sądu w błąd pozorem kompetencji.
Bo sąd potrzebuje biegłego, który pomaga ustalić prawdę specjalistyczną.
Nie kogoś, kto za wszelką cenę „dowiezie opinię”.
Najważniejszy problem? Za mało odwagi cywilnej
Mam wrażenie, że dziś jednym z największych problemów całego systemu biegłych sądowych jest nie tylko jakość kształcenia czy sposób powoływania.
Jest nim także zwykły brak odwagi cywilnej.
Za mało ludzi mówi:
– ten biegły robi słabe opinie,
– ta praktyka była pozorna,
– ten człowiek nie powinien szkolić innych,
– ta sprawa wykracza poza moje kompetencje.
Wszyscy wiedzą.
Niewielu reaguje.
A potem system sam się nie naprawia.
Bo niby jak?
Wniosek końcowy
Nie każdy biegły sądowy jest słaby.
I nie o to chodzi.
Chodzi o to, że sam wpis na listę biegłych nie może być traktowany jak pieczęć jakości.
Bo jakość biegłego nie bierze się z decyzji prezesa sądu.
Bierze się z:
– warsztatu,
– doświadczenia,
– uczciwości,
– znajomości granic własnych kompetencji,
– i odwagi powiedzenia „nie”, kiedy trzeba.
A jeśli tego nie ma, to urząd biegłego staje się tylko formalnym tytułem, za którym nie zawsze stoi realna wartość.
I właśnie dlatego tak ważne jest, żeby przestać mylić status z kompetencją.
Bo od tego bierze się bardzo wiele późniejszych problemów.
Biegły sądowy, który nie umie odmówić sprawy przekraczającej jego kompetencje, wcześniej czy później zrobi opinię, której nie powinien był robić.
A za to płacą potem wszyscy.
A Wy jak to widzicie?
Największym problemem biegłych sądowych jest dziś sposób powoływania, poziom kształcenia, brak selekcji, czy może brak odwagi, by powiedzieć: „tego nie umiem”?
Napiszcie w komentarzach.

